Yaşlılarda ani kafa karışıklığı (deliryum): belirtiler, nedenler ve ne yapmalı?

Yaşlı bir yakınınız birkaç saat ya da birkaç gün içinde aniden yer-zaman karıştırmaya, anlamsız konuşmaya, aşırı uykulu ya da tersine çok huzursuz olmaya başladıysa bu “yaşlılık” veya “demans ilerledi” diye geçiştirilmemelidir. Bu tablo deliryum olabilir: altta yatan bir sağlık sorununun işareti olan, genellikle tedavi edilebilir bir durumdur ve hızla tıbbi değerlendirme gerektirir.

Deliryum ile demans arasındaki fark

• Başlangıç: deliryum saatler-günler içinde, demans aylar-yıllar içinde gelişir.
• Dalgalanma: deliryumda gün içinde iyi ve kötü saatler hızla değişir, akşamları kötüleşebilir.
• Dikkat: deliryumda kişi dikkatini toplayamaz, konuşmayı takip edemez.
• Demansı olan kişilerde deliryum daha sık görülür ve “her zamankinden farklı” olması en önemli ipucudur.

Sık görülen nedenler

• Enfeksiyonlar: idrar yolu, akciğer, cilt enfeksiyonları (ateş olmadan da görülebilir)
• Sıvı kaybı, elektrolit bozuklukları
• Yeni başlanan veya dozu değişen ilaçlar; özellikle uyku, ağrı ve alerji ilaçları
• Kabızlık, idrar yapamama, kontrol edilmeyen ağrı
• Ameliyat, hastane yatışı, uykusuzluk, ortam değişikliği
• Kan şekerinde düşme veya yükselme, oksijen düzeyinde azalma

Ne yapmalısınız?

Ani başlayan kafa karışıklığında aynı gün hekime ulaşın. Bilinç bulanıklığı derinse, uyandırılamıyorsa, nefes darlığı, göğüs ağrısı, yüksek ateş, yüzde kayma, kol-bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya düşme sonrası baş yaralanması varsa 112’yi arayın. Sağlık ekibine “Normalde nasıldı, değişiklik ne zaman başladı, son günlerde hangi ilaçlar değişti?” sorularının yanıtlarını verin; ailenin bu bilgisi tanı için çok değerlidir.

İyileşmeyi destekleyen ortam

• Gözlük, işitme cihazı ve takma dişler takılı olsun.
• Görünür bir saat ve takvim; gün içinde tarih ve yer hakkında nazik hatırlatmalar.
• Gündüz perdeler açık ve ortam aydınlık, gece sessiz ve loş.
• Tanıdık yüzler, aile fotoğrafları, sevdiği müzik.
• Yeterli sıvı, düzenli tuvalet ve mümkünse yataktan kalkıp hareket.
• Tartışmayın, düzeltmeye zorlamayın; sakin ve kısa cümlelerle güven verin.

Hastanede deliryum riskini azaltmak

Yaşlı yakınınız hastaneye yattığında mümkünse refakatçi olarak yanında bulunun, gözlük ve işitme cihazını götürün, evdeki ilaç listesini ve normal zihinsel durumunu sağlık ekibine anlatın. Deliryum geçtikten sonra da toparlanma haftalar sürebilir; taburculukta takip planını sorun.